Hình ảnh "chú tôi" và "cậu cai" trong ca dao châm biếm

… “Hỡi cô yếm đào lấy chú tôi chăng?”

“Chú tôi” là một người đàn ông rất đặc biệt. Bốn chữ “hay” giới thiệu cái nết “chú tôi” là say sưa rượu chè. “Hay tửu hay tăm” là nghiện rượu, thích uống rượu ngon. “Hay nước chè đặc” là nghiện chè, nghiện chè ngon. Người nông dân vốn cần cù “hai sương một nắng”, chân lấm tay bùn quanh năm, nhưng chú cái cò lại “hay nằm ngủ trưa” nghĩa là rất lười biếng:

“Chú tôi hay tửu hay tăm,
Hay nước chè đặc, hay nằm ngủ trưa”

Những điều ‘‘ước’’ của chú cái cò cũng rất lạ, ta ít thấy trong tâm lí, trong suy nghĩ của người nông dân xưa nay. “Ước những ngày mưa” để khỏi phải ra đồng làm lụng. “Ước những đêm thừa trống canh” để ngủ được đẫy giấc. Chỉ thích ăn no ngủ kĩ mà lại rất lười biếng không muốn động chân mó tay vào bất cứ công việc gì nên mới “ước” như vậy:

“Ngày thì ước những ngày mưa,
Đêm thì ước những đêm thừa trổng canh”

Giọng bài ca nhẹ nhàng mà bỡn cợt. Chú cái cò là hình ảnh người nông dân nghiện rượu chè, thích ăn no ngủ kĩ mà lại rất lười biếng. Đó là đối tượng châm biếm của dân gian được thể hiện một cách hóm hỉnh qua bài ca dao này.

Lại còn có bài ca dao là bức chân dung biếm họa về “cậu cai”. Không phải là ông cai, mà là “cậu cai” vì vị chức sắc này còn rất trẻ, hay là cách nói ngọt mơn mởn để châm biếm?

“Nón dấn lông gà” là sắc phục tượng trưng cho uy quyển. “Ngón tay đeo nhẫn” là biểu hiện cho sự sang trọng. Nhẫn vàng mười hay vàng mĩ kí (vàng giả)? Chỉ bằng hai chi tiết về ngoại hình, về sắc phục, trang phục, nhà thơ dân gian đã “điểm nhấn” vẻ sự oai vệ, sang trọng của tên cai lệ nơi cửa quan ngày trước. Không phải là khen, là trầm trồ. Đã “cậu cai” rồi lại nói tiếp “gọi là cậu cai”, ngữ điệu, giọng điệu trở nên mơn trớn, châm biếm, giễu cợt:

“Cậu cai nón dấu lông gà,
Ngón tay đeo nhẫn gọi là cậu cai”

Vị thế của cậu, thán phận của cậu chỉ là tôi tớ của quan, hầu hạ vợ con quan phụ mẫu. Ăn chực nằm chờ mãi mới được quan sai phái. Chữ “ba năm” trong câu ca “Ba năm được một chuyến sai” là cách nói thậm xưng.

Bề ngoài cậu cai có vẻ oai vệ, sang trọng, mỗi lần được quan phái đi ra ngoài cũng có áo quần xênh xang, có vẻ ta đây, nhưng thực chất là chỉ “đi mượn”, “đi thuê”. Câu cuối bài là một tiếng cười bật lên, con người thật của cậu cai đã bị lột trần, bị hạ bệ:

"Ba năm được một chuyến sai,
Áo ngắn đi mượn, quần dài đi thuê"

Và còn có cậu cai được Ngô Tất Tố nói đến trong truyện “Tắt đèn” mà nhiều người trong chúng ta đã biết hắn. Đó là một “kẻ quyền uy”, lúc nào cũng lăm lăm tay thước, dây thừng, hay trợn mắt và thét bằng giọng khàn khàn của kẻ “hút nhiều xái cũ”