Từ bến đò Yến, em đã nhìn thấy làng em. Qua một cánh đồng bao la, con đường liên xã dài hơn hai cây số, em đã nhìn thấy rõ hình bóng quê hương yêu dấu: cây đa Mục Bài in bóng xanh thầm trên nền trời. Mỗi lần đi xa về, em cảm động tưởng như cây đa làng Hương đang giơ tay vẫy chào, đón đợi.
Cây đa tọa lạc trên một bãi cỏ rộng đến ba sào cạnh ngã ba đường vào xóm Bầu xóm Bến. Cách xa cây đa độ trăm mét là đình Hương, nổi tiếng khắp vùng. Cây đa toả bóng xanh um. Ông nội em cho biết: “Cụ Nghè đã trồng cây đa này đặt tên là Mục Bài. Đã mười đời nay, con cháu cụ, dòng họ Trịnh vẫn tự hào về cây đa cổ thụ. Có lẽ đã trên dưới 200 năm rồi đấy...”.
Gốc đa xù xì, phải đến năm sáu người ôm mới xuể. Rễ cây nâu đen như một bầy trăn khổng lồ cuồn cuộn, nửa chìm nửa nổi ôm lấy gốc đa, cắm sâu vào bốn phía. Có nhiều rễ phụ từ cành cao đâm thẳng đứng xuống đất, có những chùm tua tủa bằng chiếc đũa màu gạch đỏ, có nhũng rễ phụ to bằng cổ tay, cổ chân chĩa thẳng xuống. Năm tháng trôi qua, những rễ phụ này sẽ to dần lên, xuyên sâu vào lòng đất, để hút màu mỡ nuôi cây, làm cho gốc đa vừa to thêm vừa vững chắc. Gốc đa là nơi nghỉ mát cho khách bộ hành ngày hè, là nơi đón đợi tụ hội của trẻ mục đồng, của học sinh làng Hương...
Lá đa to và dày bằng bàn tay người lớn. Mùa xuân, cây đa nảy lộc, lá non màu đỏ hung, búp đa nhọn tua tủa như muôn nghìn ngọn giáo nhọt hoắt đâm thẳng lên bầu trời, dân làng em vẫn gọi là “giáo búp đa”. Cuối tháng hai, lá đa xanh rì, xanh ngắt, cành lá sum suê, tán đa, vòm đa đứng xa nhìn như một chiếc dù xanh khổng lồ bung nở giữa bầu trời. Hoa đa như nụ vối nụ chè, nhưng to hơn. Tháng năm, tháng sáu mùa hè, quả đa chín đỏ mọng, rồi đen thẫm lại như trái bồ quân, như quả táo tàu trong gói thuốc bắc. Quả đa chín có vị ngọt, chúng em vẫn nhặt đa rụng chia nhau. Hạt đa như hạt kê đen nhánh, rất cứng, hoặc theo phân chim, hoặc theo gió đưa đi xa, gieo giống vào đầu non sườn núi, khắp bốn cõi. Dưới vòm lá đa xanh là nơi cò đậu buổi hoàng hôn, là nơi trú mưa của đàn én, là nơi hội họp của bầy sáo. Mùa trái chín, cây đa hiền thảo gọi về hàng trăm con sáo. Chúng hót ríu ran, chúng tranh nhau, cãi nhau, chí choé để tranh giành trái chín từ sáng cho đến chiều tà.
Dưới gốc cây đa Mục Bài, bà con làng Hương đã từng làm lễ tiễn đưa con em mình ra trận thời chống Mĩ. Là nơi lưu luyến tiễn con của những mẹ già, nơi thương nhớ tiễn chồng của những người vợ trẻ. Cây đa chắc còn nhớ những giọt nước mắt hậu phương, chắc còn nhớ gương mặt những chàng trai làng Hương đi đánh giặc mãi không về.
Từ ngày đình làng còn là trường học cấp hai của xã, cây đa gốc đa Mục Bài là nơi tụ hội của đám học trò nghịch như quỷ sứ. Sân bóng cũng là đây. Phá tổ chim, hái quả chín, cũng là đây. Nhưng sau ngày có một học sinh trèo đa bị ngã què, cây đa trở thành cõi thiêng, đồn đại nhiều chuyện lạ.
Em chưa dám một lần trèo đa. Nhưng em và bạn em đã nhiều lần đi vòng quanh gốc đa, ôm lấy gốc đa, ngước mắt nhìn lên những cành đa to như cột đình, ngắm vòm lá xanh, nghe chim hót, nghe gió thổi lá reo mà thấy lòng tuổi thơ xôn xao khó tả. Cụ Nghè họ Trịnh đã trồng cây đa. Phải chăng cụ muốn để đức sâu nghĩa nặng cho con cháu, để lại bóng mát cho bà con thôn xã.
Câu hát của chị gái vẫn làm em xúc động, khi nghĩ về làng Hương yêu dấu, về cây đa Mục Bài thân thương của mình:
“Cây đa cũ, bến đò xưa,
Bộ hành có nghĩa, nắng mưa cũng chờ”.
Nghị luận về một câu tục ngữ hoặc danh ngôn về một vấn đề đời sống