Vài nét về tác giả và tác phẩm
Nguyễn Thành Long (1925 - 1991) quê ở Duy Xuyên, Quảng Nam. Ông còn có bút danh khác là Lưu Quỳnh, Phan Minh Thảo. Nguyễn Thành Long tham gia hoạt động văn nghệ trong những năm kháng chiến chống Pháp ỏ Nam Trung Bộ, là một trong những hội viên đầu tiên của Hội Nhà lăn Việt Nam (1957).
Nguyễn Thành Long sở trường về truyện ngắn. Nhà văn Tô Hoài có lần gọi ông là “cây truyện ngắn”. Ngoài sáng tác ông còn tham gia dịch thuật, là dịch giả của nhiều tác phẩm đặc sắc trong đó có “Hoàng tử bé nhỏ” của Êxuypêrê (Pháp).
Các tác phẩm chính: Các tập truyện: Bát cơm cụ Hồ (1953); Chuyện nhà, chuyện xưởng (1962); Những tiếng vỗ cánh (1967); Giữa trong xanh (1972), Nửa đêm về sáng(1978); Lý Sơn mùa tỏi (1980); Lặng lẽ Sa Pa; Hạnh Nhơn, Núi Đỗ Quyên...
Ông đã được Giải thưởng Phạm Văn Đồng với tập truyện kí Bát cơm Cụ Hồ (1953).
Truyện Lặng lẽ Sa Pa viết năm 1970, thời chiến tranh chống Mĩ ác liệt, in trong tập Giữa trong xanh.
Câu hỏi 1: Nhận xét về cốt truyện và tình huống cơ bản của truyện ngắn Lặng lẽ Sa Pa. Tác phẩm này, theo lời tác giả là “một bức chân dung”. Đó là bức chân dung của ai, hiện ra trong cái nhìn và suy nghĩ của những nhân vật nào?
a. Hướng dẫn tìm hiểu
Chú ý mức độ căng thẳng của tình huống truyện. Truyện có nhiều chi tiết, sự kiện không? Có xung đột, mâu thuẫn cần phải giãi quyết không? Đâu là nhân vật chính được tập trung khắc hoạ?
b. Gợi ý trả lời
Cốt truyện của Lặng lẽ Sa Pa rất đơn giản, tập trung vào tình huống gặp gỡ tình cờ của mấy người khách trên xe (ông hoạ sĩ già, cô kĩ sư nông nghiệp) với anh thanh niên làm công tác khí tượng trên đỉnh Yên Sơn cao 2600m. Không có xung đột, mâu thuẫn gì gay gắt, người đọc không thấy hồi hộp, căng thẳng nhưng lại bị cuốn vào dòng mạch êm ái, trầm lắng, trữ tình của truyện.
Tình huống truyện là một cuộc gặp gõ chốc lát, tình cờ như thế, tác giả đã đặt nhân vật chính vào một hoàn cảnh mà ở đó tính cách, suy nghĩ của anh sẽ bộc lộ một cách tự nhiên, đầy đủ và sinh động. Cuộc gặp là thời điểm đặc biệt quan trọng đối với anh thanh niên, và vì “thèm” người, vì vui, vì có cơ hội được giãi bày, anh sẽ nói một cách chân thành, cởi mở những suy nghĩ của mình. Cũng chính tình huống này là điều kiện thuận lợi để nhân vật chính hiện ra rõ nét qua cái nhìn và ấn tượng của các nhân vật khác.
Truyện Lặng lẽ Sa Pa, theo lời tác giả, là “một bức chân dung”. Đó là chân dung anh thanh niên trên đỉnh Yên Sơn. Anh là nhân vật chính, là tâm điểm của cả truyện. Tác giả khắc hoạ nhân vật này bằng nhiều cách: không để nhân vật xuất hiện trực tiếp từ đầu mà chỉ phác qua bằng lời kể của bác lái xe. Sau đó, trong cuộc gặp chốc lát, nhà văn để nhân vật nói, hành động... và chớp được thần thái của nhân vật trong thời điểm quan trọng ấy. Đồng thòi, nhà văn hoàn thiện bức chân dung bằng suy nghĩ, ấn tượng của ông hoạ sĩ, cô kĩ sư về anh thanh niên. Bằng cái nhìn đa diện như thế, tác giả đã vẽ nên một bức chân dung sắc nét và sống động về một con người lặng lẽ nhưng họ mang trong mình một tâm hồn đẹp tuyệt vời nơi đỉnh Yên Sơn mù sương, một con người có khả năng bằng chính những điều giản dị của mình có thể làm người ta bừng ngộ nhiều điều.
Câu hỏi 2 : Phân tích nhân vật anh thanh niên trong truyện.
a. Hướng dẫn tìm hiểu
Chú ý tình huống nhân vật xuất hiện, quan hệ với các nhân vật khác, hoàn cảnh sống, làm việc, suy nghĩ của anh về công việc và cuộc sống...
b. Gợi ý trả lời
Trong Lặng lẽ Sa Pa anh thanh niên là nhân vật chính, được tập trung khắc hoạ thông qua lời giới thiệu, cái nhìn, suy nghĩ của các nhân vật khác và qua những lời nói, hành động của chính anh.
Anh là một người đầy nghị lực và yêu nghề. Qua lời kể của anh, chúng ta nhận thấy công việc của anh vô cùng vất vả. Nó không chỉ đòi hỏi sự tỉ mỉ, chính xác, có trách nhiệm mà còn có những khó khăn riêng. Anh thanh niên phải ở một mình trên đỉnh núi cao đã 4 năm ròng, đến độ “thèm” người quá, đến độ bác lái xe gọi anh là “người cô độc nhất thế gian”. Anh phải chịu cái khắc nghiệt của gió tuyết, cái “im lặng lạnh cóng mà như đốt cháy hừng hực...”. Nhưng thời tiết khốc liệt ấy liệu có so được với cái khổ vì cô độc mà anh phải chịu? Anh thanh niên đã vượt qua những gian khổ ấy bằng nghị lực, bằng bản lĩnh và hơn thế, còn bằng lòng yêu nghề và quan niệm đúng đắn, tích cực về cuộc sống: ... “khi ta làm việc, ta với công việc là đôi, sao gọi là một mình được? Huống chi việc của cháu gắn liền với Việc của bao anh em, đổng chí dưới kia. Công việc của cháu gian khổ thế đấy chứ cất nó đi, cháu buồn đến chết mất”. Cuộc sống của anh không hề cô đơn, buồn tẻ bởi anh tìm được nguồn vui trong việc đọc sách, bởi anh tự thấy mối liên hệ giữa mình với những người khác trong công việc. Chỉ có lòng yêu nghề mới có thể khiến anh thanh niên “hạnh phúc” đến vậy khi biết rằng việc phát hiện kịp thời một đám mây khô của anh có ích như thế nào.
Anh thanh niên là một người khiêm tốn, sâu sắc và chín chắn. Khi ông hoạ sĩ muốn vẽ chân dung anh, anh đã từ chồi và giới thiêu một cách nhiệt thành với ông những người khác mà theo anh là đáng vẽ hơn. Đó là ông kĩ sư vườn rau dưới Sa Pa, là anh cán bộ nghiên cứu lập bản đồ sét. Qua lời giới thiệu hào hứng, nồng nhiệt của anh chúng ta nhận ra những suy nghĩ, quan niệm của anh về con người, về cách sống. Đối với anh, những người như ông kĩ sư vườn rau, anh cán bộ nghiên cứu sét, ông bố ngoài mặt trận của anh, anh bạn trên đình núi Phan-xi-păng... những người đang ngày đêm cống hiến cho đất nước, là những người đáng khâm phục và trân trọng.
Thêm vào đó, người thanh niên này rất giàu tình cảm, có một đòi sống tâm hồn phong phú. Cách sắp xếp ngăn nắp cuộc sống, việc trồng hoa, nuôi gà, ham đọc sách... của anh đều nói lên điều đó. Anh rất cởi mở, chân thành, và chu đáo. Một người con trai 27 tuổi mà biết cẩn thận gói từng củ tam thất gửi về cho vợ bác lái xe, chăm lo từ làn trứng tươi để ông hoạ sĩ, cô kĩ sư, bác lái xe ăn trưa, đến việc tặng cô gái một ôm hoa rực rỡ cho thấy trái tim sôi nổi, tràn trề tình cảm của anh. Chính trái tim ấm nóng ấy đã thôi thúc anh lăn cây ra giữa đường, chặn xe để được gặp gỡ, trò chuyện với mọi người; khiến anh có cái nhìn tha thiết, tốt đẹp, phát hiện và ghi nhận cống hiên của mọi người xung quanh; khiến anh cởi mở đến thế với những người khách lần đầu gặp gỡ và phải chăng cũng nhờ thế, anh mới vượt qua được cái cô đơn, lạnh lẽo trên đỉnh Yên Sơn.
Đặc biệt, Nguyễn Thành Long còn chú ý phác thêm vào bức chân dung anh thanh niên làm khí tượng một nét tính cách rất thú vị, rất khó quên. Đó là vẻ trẻ trung, hơi bẽn lèn rất duyên ở anh. Trong công việc, anh mạnh mẽ thế, quyết đoán thế; trong cuộc sống, anh chủ động thế, trong mối quan hệ với bác lái xe, và ông hoạ sĩ, anh cởi mở thế nhưng kì lạ thay, trước ánh mắt táo bạo của cô gái, anh lại bối rối quay đi. Tiếng cười “khanh khách”, hành động cố tình thi gan ở trong trạm hàng tháng, khiến bác lái xe phải thân hành lên trạm; hành động anh vội vã chạy lên, không tiễn cô gái và ông hoạ sĩ dù chưa đến giờ “ốp”, ý nghĩ thi đua với bố... đều nhuốm màu sắc tinh nghịch của tuổi trẻ. Cử chỉ “phủi vội giọt mồ hôi trên sống mũi, mỉm cười, hạ giọng”, việc anh quay đi tránh ánh nhìn của cô gái và cả sự hồn nhiên không hiểu dụng ý của cô kĩ sư khi để lại chiếc mùi soa... lại khiến độc giả mỉm cười vì vẻ bẽn lẽn, hơi “ngây thơ” rất đáng yêu của chàng trai trẻ.
Như vậy, trong một đoạn văn ngắn, với một số chi tiết được chọn lọc kĩ lưỡng, Nguyễn Thành Long đã vẽ nên bức chân dung một con người lao động mới, chân dung thế hệ trẻ tích cực của đất nước: vừa bình dị, vừa sâu sắc. Đó là những con người khiến ta phải ngỡ ngàng: “Trong cái lặng im của Sa Pa dưới những dinh thự cũ kĩ của Sa Pa, Sa Pa mà chỉ nghe tên, người ta đã nghĩ đến chuyện nghỉ ngơi, có những con người làm việc và lo nghĩ như vậy cho đất nước. Cũng cần phải khẳng định rằng, xây dựng chân dung anh thanh niên, tác giả không chỉ nhằm minh hoạ cho những quan niệm, cho hình tượng người lao động mới một cách cứng nhắc. Bằng sự khéo léo, duyên dáng của ngòi bút, nhà văn đã tạo nên một bức chân dung sống động và sắc nét.
Câu hỏi 3: Phân tích nhân vật ông hoạ sĩ. Nhân vật này cùng với các nhân vật phụ khác đã góp phần tô đậm hình ảnh người thanh niên trong truyện như thế nào?
a. Hướng dẫn trả lời
Chú ý vị trí của nhân vật trong truyện, những suy nghĩ và nghệ thuật, về con người; cảm xúc trước người thanh niên, nhân vật chính; vai trò của nhân vật này trong việc tô đậm hình ảnh người thanh niên.
b. Gợi ý trả lời
Nhân vật ông hoạ sĩ trong truyện chỉ là nhân vật phụ. Tuy nhiên, truyện được trần thuật chủ yếu từ cái nhìn của ông hoạ sĩ. Nhiều chỗ gồm cả một đoạn khá dài là lời độc thoại của nhân vật nay. Vì thế, nhân vật ông hoạ sĩ có vai trò quan trọng trong truyện cùng với các nhân vật khác để thể hiện chủ đề tư tưởng của tác phẩm.
ở nhân vật này toát ra một thứ mà người ta gọi là chất nghệ sĩ. Nhờ thế mà cả bác lái xe lẫn cô gái đều nhận ra ngay nghề nghiệp thật của ông (đoạn đầu tác phẩm, phần đã được lược bỏ). Bằng con mắt nghệ sĩ tinh tế, nhạy cảm của mình, ồng đã “nín bặt, Vì cảnh trước mặt bỗng hiện lên đẹp một cách kì lạ”, ở đây, chúng ta thấy kết tụ được cả một trái tim đa cảm, dễ xúc động, một con mắt tinh tường, một bản lĩnh nghề nghiệp đã được thử thách, sự từng trải vè niềm đam mê... Qua lời kể, chúng ta biết rằng ông đã xin hoãn bữa tiệc đến “tuần sau” để đi thực tế một chuyến cuối cùng. Vậy là niềm khát khao sáng tạo vẫn không ngừng thôi thúc ông cho tới tận cái tuổi dáng lẽ dành để nghỉ ngơi. Ông không ngừng trăn trở: “phải vẽ được cái gì mà suốt đời mình thích”. Là người đã lăn lộn với nghề, người hoạ sĩ già đã biết rõ được sức mạnh cũng như sự bất lực của nghệ thuật Khát khao thể hiện được mẫu người như anh thanh niên, tìm được cái “thần” của anh, ông phải hiến tặng cả trái tim mình, và anh thanh niên ấy “đáng yêu thật, nhưng làm ông nhọc quá. Với những điều làm cho người ta suy nghĩ về anh... Ông biết “hoàn thành sáng tác còn là một chặng đường dài. Mặc dù vậy, ông đã chấp nhận sự thử thách”.
Tâm hồn nghệ sĩ của ông hoạ sĩ còn thể hiện ở chỗ dù đã từng trải, ông vẫn rất dễ rung cảm trước những điều rất bình thường, dung dị. Ông đã “xúc động mạnh khi nhìn thấy người con trai tầm vóc bé nhỏ, nét mặt rạng rỡ...”, để “bối rối” khi bất chợt người thanh niên dừng lời và cái hành động “chụp lấy tay người thanh niên lắc mạnh”, lời hứa đinh ninh sẽ trở lại của ông phải chăng cũng chính là bằng chứng của những tình cảm xúc động mãnh liệt đang dâng lên trong lòng người hoạ sĩ?
Như vậy, điểm nổi bật ở nhân vật người hoạ sĩ là khát khao sáng tạo, là những suy nghĩ sâu sắc về nghệ thuật, về cuộc đời; một trái tim đa cảm và con mắt nhìn tinh tế. Với một nhân vật như vậy, Nguyễn Thành Long càng thành công hơn trong việc tô đậm hình ảnh anh thanh niên trên trạm khí tượng. Bởi vì, phần lớn truyện ghi lại suy nghĩ, cảm xúc, ấn tượng của người hoạ sĩ về anh. Con mắt tinh tường, bản lĩnh nghề nghiệp của người hoạ sĩ khiến những nhận xét của ông đầy sức thuyết phục, đáng tin tưởng đối với người đọc. Và khi ông thốt lên với chính mình: “Người con trai ấy đáng yêu thật”, thì độc giả chúng ta tưởng có cảm giác đó là lời của chính mình.
Câu hỏi 4: Trong truyện ngắn này có sự kết hợp các yếu tố trữ tình, bình luận với tự sự. Em hãy chỉ ra các chi tiết tạo nên chất trữ tình của tác phẩm và nêu tác dụng của chất trữ tình đó.
a. Hướng dẫn tìm hiểu
Cần hiểu thế nào là các yếu tố trữ tình? Yếu tố này thường biểu hiện ra sao trong văn xuôi. Với một tác phẩm văn xuôi, yếu tố đó gây được hiệu quả gì đối với người đọc.
b. Gợi ý trả lời
Nếu xét đến nghĩa gốc của từ thì yếu tố trữ tình là yếu tố bộc lộ tình cảm, cảm xúc (trữ: bộc lộ; tình: tình cảm). Những yếu tố này thường xuất hiện trong các tác phẩm thuộc thể trữ tình, đặc biệt là thơ. Trong một số tác phẩm tự sự, sự kết hợp yếu tố này với các yếu tố bình luận, tự sự một cách khéo léo sẽ tạo nên sự độc đáo, những hiệu qua nghệ thuật bất ngờ.
Truyện ngắn Lặng lẽ Sa Pa đặc biệt giàu chất trữ tình. Truyện không có xung đột gay gắt, cốt truyện đơn giản. Tình huống truyện độc đáo. Bản thân những điều đó đã khiến tác phẩm có một dư vị nhẹ nhàng. Người đọc sẽ chú ý nhiều hơn đến những âm tiết và câu chữ.
Hầu như trong toàn truyện tác giả nhập vai ông hoạ sĩ già mà trần thuật, dưới con mắt của nhân vật, cảnh thiên nhiên hiện lên đẹp như một bức tranh với những màu sắc rực rỡ, đường nét hài hoà, tinh tế: "Nắng bây giờ bắt đầu lên tới, đốt cháy rừng cây. Những cây thông chỉ cao quá đầu, rung tít trong nắng những ngón tay bằng bạc dưới cái nhìn bao che. của những cây tử linh thỉnh thoảng nhô cái đầu màu hoa cà lên trên màu xanh của rừng. Mây bị nắng xua, cuộn tròn lại từng cục, lần trên các vân lá ướt sương...; Lúc bấy giờ, nắng đã mạ bạc cả con đèo, đốt cháy rừng cây hừng hực như một bó đuốc lớn..." Những bức tranh ấy tạo nên một tấm phông nền tuyệt đẹp, cho cuộc gặp gỡ tình cờ giữa những tâm hồn đẹp diễn ra.
Nét trữ tình còn ở chỗ, nhà văn không đi sâu khai thác khía cạnh tiêu cực của cuộc sống mà len lách ngòi bút vào tận nơi sâu thắm tâm hồn phong phú, đẹp, một cuộc sống không tẻ nhạt, đầy ước vọng, đầy tình yêu. Đó là cô kĩ sư trẻ trung đầy hoài bão, là ông hoạ sĩ khát khao sáng tạo, tâm huyết với nghề, là ông kĩ sư cần mẫn nơi vườn rau Sa Pa, là anh cán bộ nghiên cứu sét hi sinh cả hạnh phúc riêng mình cho công việc, là bác lái xe “có máu nghệ thuật”, nhân hậu, cởi mở; là anh thanh niên làm khí tượng khiêm tốn bình dị, trẻ trung mà sâu sắc... Họ cũng góp phần tạo nên một diện mạo cuộc sống ở khía cạnh đẹp nhất, đáng yêu nhất và “thơ” như một bài ca. Truyện của Nguyễn Thành Long tỏ ra đặc biệt điêu luyện và cẩn trọng. Những câu văn của ông mượt mà, đầy cảm xúc. Nhiều đoạn trữ tình ngoại để được đan cài khéo léo (như đoạn nhà nghệ sĩ nghĩ về nghệ thuật; đoạn hé mở về quá khứ và suy nghĩ của cô kĩ sư...) làm chậm lại mạch truyện. Ngôn ngữ ấy, giọng điệu và mạch chảy chậm rãi ấy góp phần tạo nên chất trữ tình của truyện.
Nguyễn Thành Long đã đặc biệt thành công khi làm người đọc say mê bởi đã tạo nên bầu không khí bàng bạc chất thơ cho câu chuyện của mình. Lặng lẽ Sa Pa nhờ thế có một sức lắng đọng kì lạ để lại một dư âm ngọt ngào trong lòng người đọc.
Câu hỏi 5: Phát biểu chủ đề của truyện.
a. Hướng dẫn tìm hiểu
Xem phần Ghi nhớ trong SGK. Căn cứ vào phần Gợi ý trả lời của những câu hỏi trước.
b. Gợi ý trả lời
Truyện ngắn Lặng lẽ Sa Pa khắc hoạ thành công hình ảnh những người lao động bình thường mà cao cả, tiêu biểu là anh thanh niên làm công tác khí tượng ở một mình trên đỉnh núi cao. Qua đó, truyện khẳng định vẻ đẹp của con người lao động và ý nghĩa của những công việc thầm lặng, khơi gợi tình yêu cuộc sống, ý thức trách nhiệm của mỗi con người.
Giải Tiếng Anh 9 Kết nối tri thức, Unit 6: Getting Started