Các phương châm hội thoại (tiếp theo)

A- Hướng dẫn tìm hiểu bài
I. Quan hệ giữa phương châm hội thoại với tình huống giao tiếp

Để tuân thủ các phương châm hội thoại, người nói cần phải nắm được đặc điểm của tình huống giao tiếp. Tình huống giao tiếp bao gồm: Nói với ai? Nói khi nào? Nói ở đâu? Nói để làm gì? Ví dụ: 

Năm giặc đốt làng cháy tàn cháy rụi 
Hàng xóm bốn bên trở về lầm lụi 
Đỡ đần bà dựng lại túp lều tranh 
Vẫn vững lòng, bà dặn cháu đinh ninh:
“Bố ở chiến khu, bố còn việc bố,
Mày có viết thư chớ kể này, kể nọ,
Cứ bảo nhà vẫn được bình yên!”
Rồi sớm rồi chiều lại bếp lửa bà nhen 
Một ngọn lửa, lòng bà luôn ủ sẵn 
Một ngọn lửa chứa niềm tin dai dẳng...
(Bằng Việt)

Mặc dù xóm làng bị giặc đốt phá cháy tàn cháy rụi, hai bà cháu ở trong túp lều tranh trên đống tro tàn, nhưng người bà vẫn dặn người cháu: 

Mày có viết thư chớ kể này, kể nọ,
Cứ bảo nhà vẫn được bình yên!

Lời của ngươi bà là phù hợp với tình huống giao tiếp. Bởi đây là bức thư của người con viết cho bố đang ngoài mặt trận để thông báo tình hình gia đình, và cũng bởi bố đang chiến đấu, không nên để bố lo lắng về việc nhà.

Đọc truyện cười Chào hỏi dẫn trong SGK, trang 36 và trả lời câu hỏi

- Nhân vật chàng rể trong chuyện cười Chào hỏi đã không tuân thủ đúng phương châm lịch sự. Bởi chàng đã áp dụng một cách máy móc lời dặn của vợ. Chính vì thế mà lời chào của anh ta với một người đang đốn cành trên một cây cao là không phù hợp vói tình huống giao tiếp.

- Qua đó, có thể rút ra bài học: Trong giao tiếp, cần vận dụng các phương châm hội thoại phù hợp với đặc điểm của tình huống giao tiếp.

II. Những trường hợp không tuân thủ phương châm hội thoại

Việc không tuân thủ các phương châm hội thoại có thê bắt nguồn từ những nguyên nhân sau:

- Người nói vô ý, vụng về, thiếu văn hoá giao tiếp; 

ví dụ:
Một bà già tới phòng bán vé máy bay hỏi:
- Xin làm ơn cho biết từ Ma-đơ-rít đến Mê-xi-cô bay hết bao lâu ?
Nhân viên bán vé máy bay đang bận việc gì đó liền đáp:
- Một phút nhé!
- Xin cảm ơn. Bà già đáp và ra đi.
(Truyện cười Tây Ban Ni ha)

Nhân viên bán vé do vô ý mà trả lời Một phút nhé!, với ý là hãy đợi một phút rồi sẽ trả lời. Nhưng bà lão đã thoả mãn.

- Người nói phải ưu tiên cho một phương châm hội thoại hoặc một yêu cầu khác quan trọng hơn.

Ví dụ:

Mình nói với ta mình chửa có chồng,
Để ta mang cốm mang hồng sang sêu.
Ta sang mình đã lấy chồng,
Đê cốm ta mốc, đê hồng long tai.
Ngỡ là long một long hai.
Ai ngờ long một trăm hai quả hồng.
(Ca dao)

- Người nói muốn gây sự chú ý, để người nghe hiểu câu nói theo một hàm ý nào đó.

Ví dụ: LỢN CƯỚI ÁO MỚI

Có anh tính hay khoe của. Một hôm, may được cái áo mới, liền đem ra mặc, rồi đứng hóng ở cửa, đợi có ai đi qua người ta khen. Đứng mãi từ sáng đến chiều chả thấy ai hỏi cả, anh ta tức lắm.
Đang tức tối, chợt thấy một anh, tính cũng hay khoe, tất tưởi chạy đến hỏi to:
- Bác có thấy con lợn cưới của tôi chạy qua đây không?
Anh kia liền giơ ngay vạt áo ra, bảo:
- Từ lúc tôi mặc cái áo mới này, tôi chẳng thấy con lợn nào chạy qua đây cả!
(Theo Truyện cười Việt Nam)

Rõ ràng, câu hỏi và câu trả lời của anh có lợn cưới và anh có áo mới đã vi phạm phương châm về chất, nhằm gây sự chú ý để người nghe hiểu theo một hàm ý khác: khoe của.

1. Trong các ví dụ đã phân tích khi học về các phương châm hội thoại, thì hầu hết các tình huống đều không tuân thủ phương châm hội thoại, riêng chỉ có tình huống trong bài học về phương châm lịch sự Người ăn xin là tuân thủ phương châm đó.

2. Đọc đoạn đối thoại dẫn trong SGK, trang 37 và trả lời câu hỏi

An: Cậu có biết chiếc máy bay đầu tiên được chế tạo vào năm nào không?
Ba: Đầu khoảng đầu thế kỉ XX,

Rõ ràng câu trả lời của Ba không đáp ứng đủ nhu cầu thông tin như An mong muốn và như vậy đã vi phạm phương châm hội thoại về lượng. Vì điều mà An quan tâm là năm cụ thể chế tạo chiếc máy bay đầu tiên, trong khi đó câu trả lời của Ba lại là đầu thế kỉ XX, không rõ năm cụ thể. Nhưng câu trả lời của Ba vẫn đảm bảo phương châm về chất, tức là không nói những điều mà mình không chắc là xác thực.

3. Khi bác sĩ nói với một người mắc bệnh nan y về tình trạng sức khoẻ của bệnh nhân thì phương châm hội thoại về chất có thể không được tuân thủ. Bác sĩ không thể nói thật về tình trạng sức khỏe của bệnh nhân mà thay vào đó có thê động viên bệnh nhân nên cố gắng vượt qua. Vì nếu bác sĩ nói thật, bệnh nhân nản lòng, ý chí đấu tranh với bệnh tật sẽ không còn.

Trong cuộc sống, đôi khi chúng ta cần phải nói dối, bởi không phải trường hợp nói dối nào cũng đáng chê trách. Trong những trường hợp như thế, nói dối sẽ giúp cho cuộc thoại được diễn ra tốt đẹp hơn.

4. Khi nói Tiền bạc chỉ là tiền bạc thì câu nói này đã không tuân thủ phương châm về lượng, bởi nó không cung cấp thêm thông tin gì mới. Nhưng nếu xét về nghĩa hàm ẩn thì câu này vẫn có nội dung và vẫn đảm bảo thông tin về lượng. Câu này được nói ra khi người nói muốn nhắc nhở người nghe không nên chạy theo đồng tiền mà quên đi những thứ khác quan trọng hơn, bởi tiền chỉ là phương tiện để sinh sống chứ không phải là mục đích cuối cùng của con người.