Tái hiện cái đau khổ của 15 năm lưu lạc, kể lại nỗi đoạn trường của một cô gái tài sắc, thông minh, hiếu thảo nhưng phận bạc, trước hết. Nguyễn Du muốn cụ thể hóa, hình ảnh hóa cái xã hội bất nhân chà đạp, xô đẩy con người. Trên cơ sở đó, ông thức tỉnh lương tâm con người, cảnh báo với mọi người cái ảo tưởng: “Bốn phương phẳng lặng hai kinh vững vàng” của chế độ phong kiến thế kỷ XVIII.
Chính vì vậy ngoài một tấm lòng chứa chan nhân ái với số phận con người. Truyện Kiều còn được nhìn nhận như một bản cáo trạng, một bản cáo trạng bằng thơ “lên án một xã hội bất nhân chà đạp lên quyền sống, quyền hạnh phúc của con người”.
Xã hội ấy thật bất nhân. Từ một nguyên cớ nhỏ dẫn đến việc quan lại có điều kiện tham ô, cả một gia đình tan nát. Trong sự tan nát đó, người nhận lấy đau khổ hơn cả là Vương Thúy Kiều. Đó là một cô gái tài sắc vẹn toàn, một cô gái mà Nguyễn Du giới thiệu:
“Sắc đành đòi một, tài đành họa hai”
Và:
“Vì đem vào sổ đoạn trường,
Thì treo giải nhất chi nhường cho ai”.
Đặc biệt, trước đó, là một cô gái đang chớm nở một mối tình đầu tha thiết, đắm say, hứa hẹn hạnh phúc.
Bi kịch của xã hội bất nhân, vì đồng tiền đã tước đoạt cái hạnh phúc chớm nở kia của Thúy Kiều, biến tài sắc trên thành tai họa thành nỗi đau triền miên, kéo dài suốt cuộc đời. Nàng phải bán mình chuộc cha, ngậm ngùi, phẫn uất trao mối duyên tình với chàng Kim cho Thúy Vân. Tuy vậy, tưởng nàng đã yên thân với một nỗi đau khổ duy nhất.
“Ôi Kim Lang! Hỡi Kim Lang!”
Thôi thôi thiếp đã phụ chàng từ đây Không chỉ có thế. Cơ cấu phi nhân của xã hội này sinh trên đó rất nhiều những bọn người vô lại. Không chỉ là bọn quan lại tối mắt vì tiền, lúc này còn có Mã Giám Sinh, Tú Bà, Sở Khanh và rất nhiều loài hổ báo ruồi xanh khác... Giữa vòng vây đó, Thúy Kiều như một “Chiếc bách giữa dòng”. Nàng bị đẩy vào lầu xanh mở đầu một chuỗi những tai họa thảm khốc của kiếp:
“Thanh lâu hai lượt, thanh y hai lần”
Còn gì đớn đau hơn bi kịch này với một cô gái khuê các, có học, một cô gái mà trước kia Nguyễn Du mô tả:
“Tường đông ong bướm đi về mặc ai” ở thanh lâu, Kiều phải chịu bao nhiêu đớn đau, tủi nhục. Cái tủi nhục của kẻ muốn gìn giữ nhân phẩm, nhân cách nhưng cuối cùng điều đó chỉ là phù vân, ảo tưởng. Đến lúc này, Nguyễn Du như không thể giữ được thái độ trầm tĩnh, khách quan của người đọc cáo trạng ông đau đớn đến xé lòng và thốt lên:
“Đau đớn thay phận đàn bà
Lời rằng bạc mệnh cũng là lời chung”
Với thái độ đó, ông muốn cùng Kiều chia sẻ cái tâm sự:
“Khi tinh rượu, lúc tàn canh,
Giật mình mình lại thương mình xót xa”
Chưa hết, số phận hay chính cái trá ngụy bất nhân của xã hội lại tiếp tục xô đẩy cánh hoa lạc loài kia, sao cho “cho hại, cho tàn, cho cân” thì mới hả hê. Kiều sa vào tay Hoạn Thư, ở đây, phải chịu cực hình của kiếp làm lẽ. Cái kiếp mà sau đó, Hồ Xuân Hương cũng tỏ ra rất căm phẫn:
“Chém cha cái kiếp lấy chồng chung”
Thoát khỏi tay Hoạn Thư, lại sa chân vào lầu xanh lần thứ hai, lúc này, quyền sống, quyền mưu cầu hạnh phúc bị chà đạp đến nghiêm trọng, không thể chịu đựng. Sự tuyệt vọng của Kiều lúc này đã đến đỉnh điểm bi thảm, nàng kêu lên:
“Chém cha cái số má đào
Gỡ ra rồi lại buộc vào như chơi”
Không thể chịu đựng được nữa, đã đến lúc công lý phải lên tiếng. Mà công lý ở đâu trong cái xã hội “nhai thịt người ngọt xớt như đường” kia? Nguyễn Du đành phải ước mơ, ông ước mơ một người: “Vai năm tấc rộng, thân mười thước cao”. Và Từ Hải xuất hiện. Công lý dược tạm thời thực hiện. Quả là chỉ tạm thời, bởi quyền lực vẫn nằm trong tay bọn phản công lý. Bây giờ, bản cáo trạng của Nguyễn Du càng trở nên gay gắt, dữ dội, ông nhìn thấy mưu ma chước quỷ, thói trăng hoa đến phi luân của kẻ đại diện cho luật pháp nhà nước là Hồ Tôn Hiến.
Kiều mang tiếng giết chồng. Và phải “rỉ máu năm đầu ngón tay” để mua vui cho Hồ Tôn Hiến bằng cung đàn bạc mệnh trong đêm tang tóc. Khi bị sang tay cho một gà thổ quan vô danh tiểu tốt thì giới hạn của con người chấm dứt. Kiều tự vẫn. Bản cáo trạng đã lên đến chỗ tận cùng, đã vút lên tận trời xanh. Nó trở thành tiếng kêu thảm thiết đòi quyền sống trong một xã hội luôn muốn đẩy con người đến bước đường cùng.
Mở đầu bản cáo trạng là một vị quan, chấm dứt bản cáo trạng là một vị quan. Mở đầu cáo trạng là mối lương duyên tan vỡ, chấm dứt cáo trạng là một cái chết oan ức. Nguyễn Du muốn nói gì với chúng ta thông qua bức thông điệp vĩ đại của ông? Rõ ràng, tự sâu thẳm, Nguyễn Du - với hình ảnh Thúy Kiều - đang đặt ra vấn đề “Tồn tại hay không tồn tại?” cho cái xã hội mà Nguyễn Du đang lên án đó.
Giải Tiếng Anh 9 Kết nối tri thức, Unit 6: Getting Started