Xưng hô trong hội thoại

A. Hướng dẫn tìm hiểu bài

Tiếng Việt có một hệ thống từ ngữ xưng hô rất phong phú, tinh tế và giàu sắc thái biểu cảm. Người nói cần tùy thuộc vào tính chất của tình huống giao tiếp, mối quan hệ với người nghe và vị thế gia đình xã hội, tuổi tác của người đối thoại mà lựa chọn từ ngữ xưng hô cho thích hợp.

Ví dụ:

- Về vị thế xã hội: ông bà, quý vị... (kính thưa, thưa)
- Về tuổi tác: ông, bà, cha, mẹ, cô, chú, bác, anh, chị...
- Tính chất của tình huống giao tiếp: trang trọng, thân tình, đối địch...

Biết lựa chọn từ ngữ xưng hô một cách thích hợp, hợp lí là thể hiện một nhân cách văn hóa.

1. Một số từ ngữ dùng để xưng hô trong tiếng Việt.

- Ngôi thứ nhất số ít: tôi, tao, tớ, mình, cháu, em...
- Ngôi thứ nhất số nhiều: chúng tôi, chúng tớ, chúng mình, chúng cháu, bọn con...
- Ngôi thứ hai số ít: bố, mẹ, ông, bà, cô, dì, chú, bác, anh, chị, em, thầy, cô giáo...
- Ngôi thứ hai số nhiều: các ông, các bà, các cậu, các bác, các chú, các anh, các chị, các thầy, các cô (giáo)...
- Ngôi thứ ba số ít: anh ấy, chị ấy, nó, ông ấy, bà ấy...
- Ngôi thứ ba số nhiều: các anh ấy, các bà ấy, các cô ấy, chúng nó...

2. Đọc đoạn trích từ tác phẩm Dế Mèn phiêu lưu kí của Tô Hoài và trả lời câu hỏi.

- Các từ ngữ xung hô trong hai đoạn trích:

+ Đoạn trích (a) có các từ ngữ xưng hô: em - anh (của Dế Choắt nói với Dế Mèn), ta - chú mày (của Dế Mèn nói với Dế Choắt).
+ Đoạn trích (b) có các từ ngữ xưng hô: tôi - anh (của Dế Mèn nói với Dế Choắt và của Dế Choắt nói với Dế Mèn).

- Phân tích sự thay đổi về cách xưng hô của Dế Mèn và Dế Choắt trong hai đoạn trích (a) và đoạn trích (b):

+ Trong đoạn trích (a) sự xưng hô của hai nhận vật là khác nhau, thể hiện sự bất bình đẳng của một kẻ ở vị thế yếu (Dế Choắt), cảm thấy mình thấp hèn, muốn nhờ vả người khác với một người ở vị thế mạnh, kiêu căng và hống hách (Dế Mèn).

+ Trong đoạn trích (b), sự xưng hô của hai nhân vật khác hẳn đoạn trích (a), đó là sự xưng hô bình đẳng. 

Sở dĩ có sự thay đổi về cách xưng hô đó là vì các tình huống giao tiếp thay đổi, vị thế giao tiếp của các nhân vật trong đoạn trích (b) không giống ở đoạn trích (a) nữa. Dế Choắt lúc này đã nói chuyện với Dế Mèn như là một người bạn, với những lời trăng trối, dặn dò chứ không là đàn em, cần nhờ vả và nương tựa vào Dế Mèn.